GГ¶k Ekin
Blog
Aktivite
Гњyeler
Gruplar
Forumlar
Acans
Д°mler
SadД±k YalsД±zuГ§anlar tarafД±ndan
MayД±s 13, 2008 tarihinde Tahlil dizini altД±nda SadД±k YalsД±zuГ§anlar tarafД±ndan yayД±mlandД± ve 9.811 kere okundu
Heykel denince bende, büyük işrakî bilge Sühreverdi’nin Nur Heykelleri (Heyakilü’n-Nur) adlı görkemli eseri çağrışır.
Hakikate; ancak aklı da içeren kalp (kalb-i selim) ve işrak’la ulaşılabileceğini savunan Sühreverdi’nin, hakikatin çeşitli sırlarını ve veçhelerini anlatan eserinde “heykel” kelimesinin, bu satırlara konu olan “heykel”le pek ilgisi olduğunu sanmıyorum; fakat Necip Fazıl’da da Sühreverdi’nin anlam dünyasına yakın bir “Nur Heykeli”, “İhlas Heykeli” vb. ifadelere rastlamak mümkündür.
Sühreverdi’nin “heykel”ine anlam haritası olarak daha yakın bir konuyu, Selçuk Başkenti Konya’yı anlatan “Göklere Çekilen Kartal” belgeselinin çekimleri için Beyşehir’deki Eşrefoğlu Camii’ne girdiğimdeki şaşkınlığımı unutamam. Yüzlerce yıl ayakta kalmış, cami tavanını tutan kalın ahşap sütunların başlarındaki figüratif oymaları gördüğümde şaşkınlığım iyice artmıştı. Antropoformik imajları, köktenci biçimde dışlayan bir geleneğin içinden geçen insanların nasıl olur da bir ibadet yapısının içinde figüratif işlemeler yaptıklarını bugün bile tam olarak anlayabilmiş değilim.
Gerçi bu türden figüratif oymalar, kabartmalar, heykelcikler ve çini tasvirlerinde, sadece Selçuk sanatına değil, Osmanlı’ya da belki o muazzam tarihi boyunca gözlediğimiz bütün bir İslam plastik sanatlarına özgü stilizasyon, soyutlama, sembolizasyon ve mikro kozmos olarak insan ile makro kozmos olan kâinatın kürevî bir tasavvur içinde birlikte yer aldığı bir dünya söz konusuydu. Ne var ki bize öteden beri belletilen “İslam, resim ve heykele karşıdır” yargısının -hakiki bir yanı bulunduğu kesin olmakla birlikte- tarihsel verilerin ışığında yeterince tartışılıp temellendirilmediği kesin. İlkokuldan itibaren, kaba çizgilerle ifade edecek olursak “sanata, özellikle plastik sanatlara imkân vermeyen bir din” tanımlarıyla karşı karşıya kaldığımız için örneğin Selçuklular’ın, Konya’nın sur kapısına neden şehri korumak için koruyucu, kanatlı melek kabartmaları yaptığını da anlayamamıştım. Karatay müzesinde yer alan çini resimlerindeki sultan figürleri, bir tür baş ve omuz heykelleri, taş ve ahşap oymacılığının seçkin örnekleri olan ve büyük oranda figüre dayalı eserlere baktığımızda, Bizans, İlhanlı, Sasani ve bazı diğer uygarlıkların dilinden de diyalojik biçimde yararlanmış olan Selçuk sanatının, İslam’ın içerdiği zengin imaj dünyası içinde, “heykel”in de var olduğunu göstermesi, benim açımdan ufuk açıcı olmuştur. Gerçi “Hanefi-Maturidi” fıkıh geleneği, sanatkâra diğer yorum tarzlarından daha özgür ve özerk bir alan bağışlar, bunun da etkisini göz ardı etmemek gerekir.
Roma ve Yunan heykel sanatının konkre dilinden farklı, büyük oranda yüz ve gök sembolizmine dayalı, hakikatin kürevî niteliğinin yansıdığı, Yaratıcı’nın değil, “yaratış”ın öykünüldüğü, özellikle portale ağırlık veren, Kutsal Kitab’ın bizatihi kendisinin konu edildiği, yanı sıra bilhassa kubbelerde göklerin –hakikatin dairesel niteliğine uygun biçimde– minyatür örneğinin yeniden üretildiği, zaman zaman bir üst dil olarak küçük bir evren tasavvuru içinde, topyekûn hakikatin yansıtılmaya çalışıldığı, canlı, son derece dinamik (arabesk) ve deyim yerindeyse varoluşun; bir deveran halinde oluşu, zerrelerin ve kâinatın hareket ilkesinin kendisinde makes bulduğu, malzemesi taş, ahşap, boya, kâğıt, maden ve cam olan muazzam bir “tasvir” ve bunun kullanıldığı heykel sanatının, aslında, İslam’ın bu alanla ilgili ilkelerinin, örnekler üzerinden ve tekil biçimde değil, adına “tevhid” denilen genel ve kurucu ilke temelinde gelişmiş olduğunu, bu ilkeye dayalı olarak sanatkârın özgür ve özerk bir alana açılabildiğini, tasvir yasağının ise idol (put) değil, ikon (mecaz) ekseninde geliştiğini görürüz. Tasvir yasağının İslam’ın tevhid ilkesinin vaaz edildiği “putperest” bir toplumda sıkı biçimde uygulanmasının son derece anlaşılır bir şey olduğunu da göz ardı etmeksizin düşünecek olursak geleneksel ve kutsal sanatlarda, “birlik” prensibine bağlı olarak nesneler birer ikon ödevi görürler.
Picasso, “sanatsal üretim, asıl gerçeğe doğru bir gedik açmaktır” der. İkon, bir bakıma, Picasso’nun söz ettiği gibi, heykelde de nesnenin ve parçalarının ikonik (başka ve asıl gerçeği ima eder) biçimde yer almasını sağlar. Özellikle Selçuk sanatında, kabartma ve oymalarda, mimarinin bir boyutu olmak üzere, ibadet amaçlı veya sivil bütün yapılarda, surlarda, kalelerde, saraylarda yer alan ve “heykel” sınıfına sokabileceğimiz türden eserlerde de bu ilke işlemiştir. Özellikle Bizans ve Sasani etkisinin bariz biçimde hissedildiği; ama İslam’ın Batınî ilkelerinden beslenen bu tarz eserlerde ikonik karakter kendisini açıkça gösterir. Bunun en genel düzeyde ilkesini, Nazım Hikmet’in itirazına hedef olan bir Hz. Mevlana rubaisinden izlemek mümkündür.
Hz. Pir der ki: “Suret hemi-zıllest.” Yani görünen her şey gölgedir.
Nazım Hikmet ise rubaisinde buna şöyle bir itiraz geliştirir: “Gördüğün gerçek âlemdi ey Celaleddin heyula filan değil/ Uçsuz bucaksız ve yaratılmadı, ressamı illet-i ula filan değil/ Ve senin kızgın etinden kalan rubailerin en muhteşemi/ Suret-hemi-zıllest filan diye başlayan değil.”
Bu dizelerde, gerГ§ek-hayal ayrД±mД±nД±n ve geleneksel Д°slam sanatД±nД±n metafiziksel imaj dГјnyasД±nД±n eksenindeki sorunsal da dile gelir.
Geleneksel Д°slam sanatД±, gГ¶rГјnen her Еџeyin hayal olduДџunu sГ¶yler. Ona gГ¶re, bizler hakikГ® olmayan, varlД±ДџД± Varedici’nin varlД±ДџД±na baДџlД± olan birer gГ¶lge, birer hayalizdir. GГ¶rГјnenler, gГ¶rГјnmeyenlerin izdГјЕџГјmГј, gГ¶lgesi ve sonsuz suret imkГўnlarД±ndan biridir. Zira tecelli kesintisizdir ve her form, hakikatin birer yГјzГјdГјr o kadar. TezahГјr kelimesi, hakikatin kendisini izhar etmesi, dД±Еџa vurmasД± anlamД±na gelir. Form, gГ¶lge olunca sanatД±n mecaz ve mazmuna dayalД± doДџasД± belirir. Kelime, resim, heykel veya mГјzik ne olursa olsun her form, bir soyutlama, mecaz, mazmun ve ikondur. Heykel’i de bu gelenekte, bu baДџlam Гјzerinden anlamlandД±rmak gerekir. Д°slam sanatlarД±nda mecazД±n Г¶nemini belirtirken sГ¶z dГ¶nГјp dolaЕџД±p mutlaka ikona gelir. Д°zzetbegoviç’in de ifade ettiДџi gibi “İslam sanatД± bГјtГјnГјyle insanД±n kendi esas kД±ymeВtini anlamasД±na yardД±m edecek bir ortam oluЕџturmayД± amaГ§lar. Bu yГјzden son derece nisbГ® ve geГ§ici nitelikte de olsa put olabilecek her Еџeyi yasaklar veya engeller. Allah’ın gГ¶rГјnmeyen huzuruyla insan arasД±nda hiГ§ bir Еџey bulunmayacaktД±r!” Peki, “suret”ten yoksun bir sanatД±n nitelikleri neler olacaktД±r? “Soyutlamalarla dolu bir duygu kabı” diyor Д°zzetbegoviГ§. Orada yansД±tД±lan insanД±n bedeni deДџil ruhuВdur, ruhsal gerГ§ekliДџidir. Hakikatle aramД±zda perde oluЕџВturan her Еџey puttur ve resmin bu iГ§erikle Гјretilmesi yasaktД±r. BugГјn eДџer kutsal sanatД± bu formlar iГ§inde yeniden Гјretemiyorsak bunun biricik nedeni manevГ® damarlarД±ВmД±zД±n kesik oluЕџudur, ruhsal fakirliДџimizdir. Д°slam saВnatlarД± Д°lahГ® niteliklerin insanda tecellisine imkГўn sahaВsД± aГ§maktadД±r. Bu, benliДџin Д°lahГ® Г§ekim alanД±na geГ§iЕџiyВle, yani yГјzГјnГј sonsuz olana Г§evirmek; bГ¶ylece bekanД±n sД±rВrД±na ermekle gerГ§ekleЕџir. Д°nsanД±n hakikatle arasД±nda perВde oluЕџturacak tuzaklardan uzak durmasД± halinde, gГјВzelliДџe susayan ruhundan hГјzГјnlГј ve coЕџkulu sesler yГјkselebilir. ManeviyatД± yoksullaЕџtД±kГ§a sesi kД±sД±lД±r, arВmonisini yitirir.
HeykeltД±raЕџ, bu anlamda Rodin’in tarifindeki gibi, “heykeli yapan kiЕџi deВДџildir de zaten mermerin iГ§inde duran heykeli, mermeri yonta yonta ortaya Г§Д±karandД±r.” BГ¶ylesi bir heykeltД±raЕџ ve heykel tanД±mД±, DoДџulu geleneklerin bir gei-do Гјzerinde yГјrГјdГјДџГј geleneksel sanatkГўr aГ§Д±sД±ndan rahatГ§a benimsenebilir bir tariftir. Bu metafizik temele oturmasД± halinde gГ¶rsel mediumlar idolatrik deДџil ikonik bir vasД±f kazanabilecek ve birlik ilkesinin gГ¶rsel mГјteradifleri ortaya Г§Д±kabilecekВtir.
Selçuklu geleneğindeki “heykel” sayılabilecek sanat eserlerini, stilistik ve soyutlamaya dayalı tasvirleri, kabartma ve oymaları bu zemin üzerinden değerlendirmek pek de yanıltıcı olmayacaktır. Türklerin Orta Asya ve Anadolu’da heykel vasfında birçok çalışma yaptıkları biliniyor. Taş ve ahşap işçiliği; camilerin cümle kapısında, pencere kenarlarında, sütun başlıklarında, minarelerin tromplarında, minberlerde ve mihraplarda ince zevki yansıtan unsurlar olarak anılmalıdır. Ayrıca taş ve mezar taşı oymacılığının örneklerini de bu çerçeve içinde değerlendirmek mümkündür. Bunun Uygur sanat geleneklerinde de çeşitli üslupları ve örnekleri bulunmaktadır. Maniheist mabetler, kubbe ve köşe tromplarıyla İran ateşgâhları biçiminde yapılıyordu. Hoça’da bir saray harabesinde tonozlu ve kubbeli kısımlar görülür. Duvarlar, yontulmamış taşlardan harçla örülmüştür. Sirkip’te kule biçiminde bir yapı, nişler içinde Buda figürleri ile bir Hint Stupasından başka bir şey değildir. Buda ve Mani dinleri gibi Hint ve İran mimarî şekilleri de yan yanadır. Uygurlarda, Hint, Yunan ve Çin sanatı etkisiyle Buda heykel sanatı gelişmiş bulunuyordu. Fakat Uygurlar’a değin görülmemiş olan gerçekçi ve yeni bir heykel üslubu meydana getirmişlerdir. Bunun kökeni Göktürkler’deki Balbal heykellerine kadar uzanır. Diz çökmüş halde omzunda yük taşıyan 47 cm boyundaki alçı heykel 8.-9. yüzyılda Uygur heykel sanatı için karakteristiktir. Burada Hunlar’a kadar götürülebilecek eski Türk hayvan üslubunun bir devamı görülmektedir. Uygur geleneğine benzer üslup ve örnekleri, Karahanlılar’da da görmek mümkündür. Bakir doğanın esin kaynağı olduğu, tabiatın stilistik formlarla taklit edildiği, gündelik yaşamın çeşitli nesnelerinin ve muhtelif kozmik tasarımların dile geldiği bu gelenek, sonraki çağlarda farklı Doğulu medeniyet havzalarında meydana getirilen plastik sanat anlayışlarını da etkilemiştir.
İslam mimari, resim, hat ve bir yönüyle edebiyat geleneklerinde hem “nihil” (boşluk) varlığın diğer boyutu; dolayısıyla daemon’da olduğu gibi varlığın negatif kutbudur ve esas itibariyle pozitif kutba hizmet eder hem de güzel-çirkin ikilemi, “gerçeklik-iyilik-güzellik” (hakikat-ihsan-hüsn) formülasyonunda anlam ve biçim kazanır.
Bu, hem bizim duyularД±mД±zla algД±layamadД±ДџД±mД±z Г¶te/yГјce Гўlemlerle, iГ§inde yaЕџadД±ДџД±mД±z dГјnya arasД±ndaki iliЕџkileri ilgilendirir hem de hakikatin Г§ift kutuplu doДџasД±nД± ima eder. Bu anlamda ikiz nitelik sadece mimarГ®de gГ¶rГјlmez. SavaЕџ sembolizmi ve silahlarД±n metafiziДџinde de belirgindir. Hz. Ali’ye izafe edilen ZГјlfikar, tД±pkД± Samuray ve diДџer geleneksel savaЕџГ§Д±larД±nki gibi Г§ift yГ¶nГјyle keser. KД±lД±Г§, doДџrudan hakikatin imajД±dД±r. Bu manada ZГјlfikar imgesini Д°slam dГјЕџГјnce tarihinin irfanГ® boyutuna yakД±n birГ§ok bilgenin anlatД± ve metinlerinde gГ¶rmek mГјmkГјndГјr. Keza yay, hakikatin iГ§, ok ise dД±Еџ boyutunu temsil eder. MД±zrak, aЕџkД±n/dikey olanД± ima eder vs. Bununla ilgili olarak bilhassa ibadet yapД±larД±nda, kemer ve kubbeler batД±nГ® yГ¶nГј, minareler ise gГ¶Дџe yГјceliЕџi, yani dikey/aЕџkД±n boyutu temsil etmektedir. Sivil mimarГ®de de karЕџД±mД±za Г§Д±kan bu soyutlama, “heykel”in, Д°slam sanat geleneklerinde, Grek’ten, Roma’dan farklД± olarak daha Г§ok Orta Г‡aДџ HД±ristiyan sanatД±ndaki sembolizasyona da yakД±n bir Еџekilde belirir. Bu, kГўinatД±n yaratД±lД±Еџ aЕџamalarД±, varlД±ДџД±n mertebeleri ve doДџadaki ahenk ve dГјzenle ilgilidir. Mesela mask, zuhurun Г§eЕџitli imkГўnlarД±nД± iГ§ bГјnyesinde saklayan ve bu yГ¶nГјyle ontolojik imalarД± zengin bir formdur. Maskta, Aliya Д°zzetbegoviç’in DoДџu BatД± ArasД±nda Д°slam’da sГ¶z ettiДџi gibi, insanД±n Г§ift kutuplu doДџasД± aГ§Д±kГ§a hissedilir. Д°lk(el) resim, heykel, Еџiir ve oyun dinsel ayinlerin birer parГ§asД± idiler; ancak Г§ok sonra kГјltten ayrД±larak Г¶zerkleЕџmiЕџlerdir. VahЕџГ® insan avlamak istediДџi hayvanД±n resmini yaptД±ДџД± zaman bu resim kendisi iГ§in kГјltГјn tapД±nan bir Еџekli idi. KД±zД±lderililer dinГ® tГ¶renler sД±rasД±nda kum Гјzerinde ve tГ¶renin bir parГ§asД± olarak renkli resimler Г§izerlerdi. Yani mimarГ® istisnasД±z her kГјltГјrde en yГјksek dereceye mabetlerde ulaЕџmД±ЕџtД±r. Bu, Hindistan’daki iki bin senelik tapД±naklar, Д°slam dГјnyasД± camileri, Kolomb Г¶ncesi Amerika’nД±n mabetleri iГ§in olduДџu kadar 20. asД±rda Avrupa ve Amerika’da inЕџa edilen kiliseler iГ§in de caridir. Г‡aДџД±mД±zda bГјyГјk mimarlardan hiГ§ birisi bu Г§aДџrД±ya mukavemet edememiЕџtir. Yorulmak bilmeyen mabet inЕџaatД±yla mimarГ® sanatД± -bГјtГјn sanat dallarД±ndan daha fazla fonksiyonel ve en az manevГ® olan- dinГ® karakterini teyit etmektedir. Begoviç’e gГ¶re, “dine olan borcunu sanat daha aГ§Д±k bir tarzda resim, plastik eserler ve mГјzik sayesinde Г¶dГјyordu.” RГ¶nesans’ın en bГјyГјk sanat eserlerinde hemen hemen istisnasД±z dinГ® konular iЕџlenmiЕџtir. DolayД±sД±yla bu eserler Avrupa Г§apД±nda bГјtГјn kiliselerde ana-baba evinde gibi hГјsnГј kabul gГ¶rmГјЕџlerdir. Д°talya veya Hollanda’da herhangi bir kilise var mД± ki aynД± zamanda sanat galerisi olmasД±n? Michelangelo’nun resim ve heykelleri nevine mГјnhasД±r bir Еџekilde HД±ristiyanlД±ДџД±n devamД±nД± teЕџkil etmektedirler.
Heykel’in ontolojik kökeninde, insanın ebediyet arzusunun yattığına ilişkin yaygın kanaati destekleyen pek çok bilgi ve örnek vardır. Fakat Yunan geleneğinde görüldüğü biçimiyle, donmuş, inorganik, yaşamın özündeki şiirsel mantığı ve deveranı yansıtmayan formların, insanın ebedîlik iştiyakından çok, hayatın bir anını veya görünümünü donuk biçimde kaydetme eğilimi belirgindir. Heykelin, Orhun yazıtlarındaki gibi bir “hatıraya saygı”yla kotarılması halinde, yine ikonik bir nitelik kazandığı söylenebilir. Burada da “ihsan” boyutu öndedir. Bir bilgenin dediği gibi, “gerçekte Müslümanların heykelleri, camiler, medreseler, köprüler, darüşşifalar, çeşmeler, kümbetler ve mezar taşlarıdır…”
İhsan, iyiliktir ve yapılan şeyin sadece O’nun hoşnutluğunu amaçlamasıdır. Bunun, “faydacılık”la da ilgisi yoktur. Söze, Nur Heykelleri’nden son vermeli: “Varlık âleminde ilk nisbet, mevcut ve kaim olan cevherin Kayyum’a nisbetidir. Bu ise bütün nisbetlerin annesi ve en şereflisidir ve Kayyum’un aşkıdır.”
Etiketler: Heyakilü’n-Nur , Д°slam SanatД± , Д°slamda Heykel , Д°slamda Tasvir , SГјhreverdi 1 Yorum »
Celal GГјneЕџ sГ¶yledi: Tarih: 02 AДџustos 2008 Resim ve heykelin roma paganizminden, hiristiyanlД±Дџa geГ§tiДџini dГјЕџГјnГјyorum. hz.isa’ya tanrД±lД±k vasfeden dГјЕџГјncenin de yunan politeizminden kaynaklandД±ДџД±nД± dГјЕџГјnГјrГјm. ikon ve heykel ayrД±mД±nД±zД±n epistomolojik temelini bilmiyorum Ama ikon genelde roma’dan geГ§en bir anayaЕџД±n klise ritГјellerindeki tezahГјrГјdГјr. sanat sizinde belirttiДџiniz gibi; islamda genlelde saray,kД±lД±Г§ vb. insan ihtiyaГ§larД±na yГ¶nelik tezahГјr eder. Ama ontolojik temelli yaklaЕџД±mД±nД±z simetri kuramД±yla bilinen kuram ile parellik gГ¶steriyor ve geniЕџ bir arka planД± vardД±r.(muhyiddin-i arabi,said nursi vb.) ama en Г¶nemli kД±sД±m gГ¶lge konusudur. bildiДџiniz gibi Еџeh-i ekber: allah’dan baЕџka mevcut yoktur demiЕџ’. ama said nursi ahirete iman gibi konularД±n kainatД±n gГ¶lge deДџil var olamsД± gerektiДџini sГ¶yler. eДџer bu konuda birЕџeyler yazarsanД±z veya yazД±nД±za referans verirseniz sevenirim. teЕџekkГјrler… Cevapla
Resim ve heykelin roma paganizminden, hiristiyanlД±Дџa geГ§tiДџini dГјЕџГјnГјyorum. hz.isa’ya tanrД±lД±k vasfeden dГјЕџГјncenin de yunan politeizminden kaynaklandД±ДџД±nД± dГјЕџГјnГјrГјm. ikon ve heykel ayrД±mД±nД±zД±n epistomolojik temelini bilmiyorum Ama ikon genelde roma’dan geГ§en bir anayaЕџД±n klise ritГјellerindeki tezahГјrГјdГјr. sanat sizinde belirttiДџiniz gibi; islamda genlelde saray,kД±lД±Г§ vb. insan ihtiyaГ§larД±na yГ¶nelik tezahГјr eder. Ama ontolojik temelli yaklaЕџД±mД±nД±z simetri kuramД±yla bilinen kuram ile parellik gГ¶steriyor ve geniЕџ bir arka planД± vardД±r.(muhyiddin-i arabi,said nursi vb.) ama en Г¶nemli kД±sД±m gГ¶lge konusudur. bildiДџiniz gibi Еџeh-i ekber: allah’dan baЕџka mevcut yoktur demiЕџ’. ama said nursi ahirete iman gibi konularД±n kainatД±n gГ¶lge deДџil var olamsД± gerektiДџini sГ¶yler. eДџer bu konuda birЕџeyler yazarsanД±z veya yazД±nД±za referans verirseniz sevenirim. teЕџekkГјrler…
YanД±tД± iptal etmek iГ§in tД±klayД±n.
Д°sim *
E-posta *
Web sayfam
Yorum
Yeni yorumlarД± e-posta ile bana bildir
BaДџlantД± kurmak iГ§in lГјtfen giriЕџ yapД±nД±z. AyrД±ca kendinize ait bir hesap oluЕџturabilirsiniz.
Beni HatД±rla
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here . You also need to have JavaScript enabled in your browser.
GГ¶k Ekin sitesinde WordPress ve BuddyPress kullanД±lmaktadД±r.
GiriЕџ Yap
Kaydol
Ziyaret Et Rastgele Гњye Rastgele Grup Rastegele BaДџlantД±
Rastgele Гњye
Rastgele Grup
Rastegele BaДџlantД±
YazД± GГ¶nder