İletişimin temelleri

İletişim ve toplum

İletişim,bir kişinin ya da kişi kümesinin başka bir kişiye ya da kişi kümesine bir düşünce içeriğini aktarmasıdır.¹ Kişiler neden düşünce içeriklerini aktarmak isterler ve aktarırken hangi yolları tercih ederler?

Öncelikle iletişim tanımı irdelendiğinde bahsedilen “aktarım” ın ne denli düşünce içeriğiyle ortak özellikler taşıdığı iletişimin verimliliği hakkında bize cevap verecektir. Realist görüşe göre, kelimesi kelimesine yorumlanması imkansız olan düşünceler, asla tıpatıp anlamı bir başka kişinin zihninde bulamayacaktır. Bu yönden bir “aktarma” belirsiz ve imkansızdır.

Diğer taraftan, düşünce aktarımının ön koşulu olarak, köklerini Batı felsefesinden alan bir düşünce okulu öznelliği kabul ederken, günümüzde nesnelliği veya öznelliği kabul eden görüşlerin sayısı birbirine yakındır. Gana üniversitesi profesörlerinde Kwasi Wiredu iletişimde öznellik nesnellik konusuna şöyle yaklaşıyor:

Anlamların nesnel olması, iletişimin olabilmesi için son derece önemlidir, çünkü anlamlar öznel olsaydı, yani düzenlilik göstermeksizin kişilerin özelliklerine dayansaydı, hiçbir anlaşma, toplumun koyduğu hiçbir kural,anlamları karşılayan hiçbir kural olamazdı.

Nesnelliği iletişimin en önemli ön koşulu sayan ve öznelliğin tam karşıtı olarak gören Wiredu’ya, Amerikalı sosyolog Gouldner’in nesnellik kavramı üzerine yazdığı pasaj oldukça acımasızdır:

Nesnellik insanların sevme kapasitesi kötürümleştiği zaman kendilerine sundukları tesellidir. Nesnellik yansızlık değil, kendinden ve toplumdan yabancılaşmadır. Nesnellik, kişinin sevmediği, fakat karşı gelmediği bir dünya ile anlaşması, barış yapmasıdır.

İletişim kuramcılarının, iletişime öznellik ve nesnellik bağlamında farklı yaklaşımları olsa da, iletişimin gerçekleşmesi için gerek gördükleri tek öge nesnellik-öznellik değildir.

İnsan topluluğu bireylerin toplamından çok, bireylerin birbiriyle etkileşimini çağrıştırmalıdır. Etkileşimde ise davranış büyük önem taşır.

Davranış sistemi olarak bir insan kabul edildiğinde, çok basittir. Zaman içinde davranışının görünüşteki karmaşıklığı, bütün ölçüde içinde bulunduğu ortamın karmaşıklığını yansıtır.²

İletişim, sosyal varlık olan bireyler için kaçınılmazdır. Etkileşimsiz topluluklar yoktur ve insanoğlu uyarıcıların yetersiz olduğu veya olmadığı durumlarda akıl ve ruh sağlığının zarar görmesi tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu bağlamda davranışın toplumla arasındaki ilişkiyi yansıtması şaşırtmamalıdır.

Bir diğer gerekli ve zorunlu olmayan öge ise dildir. İletişim sosyologlarının ayrıldığı nesnellik-öznellik konusu dilin iletişime pozitif mi yoksa negatif mi katkı sağladığı belirsizdir. Eğer öznellik söz konusu ise negatif, nesnellik söz konusu ise pozitif bir etkiden bahsedebiliriz.

Şöyle ki dil, anlamları ifade eden kavramların insan zihninde aynı şeyi canlandırması ve böylece düşünce aktarımının nesnellik köprüsü üzerinden sağlanması ise düşünceler başarılı şekilde aktarılır. Aynı dil içinde bunu söylemek daha zor ama imkansız olmasa da, diller arası iletişimde karşımıza çıkan, anlamları ifade eden sözcüklerin olmayışı ya da tam uyum sağlayamaması iletişim açısından zorluklara neden olabilir. Örneğin, Akan dilinde ‘düşünce’ için kullanılan sözcük,’zihin’ sözcüğüyle aynıdır; her iki durumda adwene’ dir. Buna ilişkin wiredu’nun yorumu ise, “Burada örtük olarak kullanılan ‘zihin’ anlayışı, bir varlıktan çok işleyiş (function)olarak ‘zihin anlayışıdır. Bu anlayışta zihin, düşünmenin işleyişidir”.

Halk arasında “aynı dili konuşuyoruz ama anlaşamıyoruz”, “ sen hangi dilden anlıyorsun kardeşim, onu konuşalım” muhabbetlerine sebep olan dil faktöründen, Shakespear de muzdaripti.

Dili sen öğrettin bana,

Ne oldu ki yararın,

İlenmesini becermekten başka;

Maden dilini öğrettin bana,

Kızıl vebalar götürsün seni!³

İletişim kavramına tam anlamıyla ışık tutmak için her ne kadar iletişim sistemleri, kitle iletişim sosyolojisi ve modernleşme ve iletişimin diyalektiği konularının da irdelenmesi gerekse de; iletişim nedir,neden gereklidir, iletişimin nesnelliği-öznelliği ve davranış-dil bileşenleri temel sorulardır.

¹: İnsan iletişimi kavramına felsefi bir bakış, Kwasi Wiredu.

²: The Sciences of The Artificial, MIT Press, 1969.

³: Caliban’ın Prospero’ya söyledikleri “Fırtına”